Powstawanie książki, to proces długotrwały, na początku którego pojawia się zwykle zaciekawienie przeistaczające się w sentyment do miejsca i ludzi. A Nowe Warpno to miejsce wyjątkowe: miasto na samej granicy polsko-niemieckiej, o niezwykłym położeniu na półwyspie i z wyczuwalną, choć trudną do zdefiniowania atmosferą, wynikającą zapewne ze skrzyżowania sąsiedztwa dużej wody Zalewu Szczecińskiego, lasów Puszczy Wkrzańskiej, urody niewielkich domków w malowniczych zaułkach i wolno płynącego w nim czasu. Autorowi lub wydawcy, któremu zechce się skonfrontować wiedzę czerpaną z dokumentów, przekazów, wspomnień, map i fotografii z życiem codziennym miasteczka i jego mieszkańców uwalnia się wyobraźnia. Wyobraźnia stopniowo obrasta w fakty i anegdoty, wydarzenia znane z suchych zapisów nabierają rumieńców, twarze ich bohaterów rysują się coraz wyraźniej, a ich sceneria – domy, ulice, port, wybrzeża, kościoły, pałac – przestają przypominać statyczne dekoracje teatralne, stają się dynamiczne, migotliwe, pełne barw, cieni i półcieni... I historycznie zmienne. Bowiem archiwalne fotografie, choćby jednego tylko zaułka czy budynku, ułożone w pewnym chronologicznym porządku ujawniają dramaturgię losów miasteczka i jego mieszkańców: domy zmieniają swój wygląd lub znikają z powierzchni ziemi, ulice zmieniają nazwy, a nierzadko także swój bieg, kąpielisko przesuwa się o kilkaset metrów, mleczarnia zamienia się w siedzibę straży pożarnej, bank w szkołę, hotel w kino, restauracja w salę miejskich uroczystości, potem gimnastyczną, szyldy sklepów czy instytucji zmieniają język, a ich siedziby przeznaczenie. Metamorfozy życia i historii... Nawet niezmienność staje się fascynująca: poczta nadal jest pocztą, świątynia świątynią, choć innego wyznania, ratusz ratuszem a port portem. Bahnhofstraße to nadal ulica Dworcowa (choć już bez dworca), Fischerstraße – Rybacka, Wendenstraße – Welletów, a o miejscu zwanym Horst w pobliżu Althagen powojenni bywalcy Brzózek wspominają, że też mówili Horst, choć już nie wiedzą dlaczego...

 

 

Miasto dla przybysza z zewnątrz przestaje być anonimowe, gdy o każdej niemal ulicy, domu i zakątku słyszy wspomnienia i anegdoty lub zaczyna kojarzyć związane z nimi nazwiska. Cmentarz dla przybysza z zewnątrz przestaje być obcy, gdy słyszy dramatyczną opowieść jednej z dawnych mieszkanek o ratowaniu przed zniszczeniem nagrobnej płyty dziadków, a na współczesnych nagrobkach rozpoznaje nazwiska towarzyszące dziejom miasta, wielekroć przewijające się w podpisach do starych fotografii...
Bo powstawaniu książki towarzyszyła nam praca nad dwiema wystawami fotograficznymi. Jedna z nich, zatytułowana „Nowowarpianie”, to ponad pięćdziesiąt współczesnych portretów mieszkańców miasteczka. Druga – „Nowe Warpno wczoraj/Neuwarp gestern”, to coraz bogatsza kolekcja starych zdjęć w większości wydobytych z rodzinnych szuflad i albumów obecnych i byłych mieszkańców Nowego Warpna/Neuwarp, które – powiększone i podpisane – przeżywają swoją drugą młodość, wyzwalając wspomnienia ich właścicieli oraz świadków i uczestników utrwalonych na nich wydarzeń, a młodszym i przybyszom opowiadają historię powszedniego i świątecznego życia przeszło stu ostatnich lat miasta i jego mieszkańców.
Te dwie historie: Neuwarp i Nowego Warpna, bodaj po raz pierwszy spotykają się na tej wystawie i ponownie – w tej książce. I choć niektóre towarzyszące obrazom daty, np. 1939, 1942, 1945, 1946, 1947, flagi, mundury i portrety uświadamiają dramatyczną odmienność losów związanych z Nowym Warpnem Polaków i Niemców, to z kolei np. fotografie rybaków przy pracy w porcie lub wydobywających zimą lód do chłodni, szkutników w stoczni, rozbawionych dzieci, pamiątkowe zdjęcia klas szkolnych, a nawet pełne życia sceny z niektórych restauracji – przypominają, że jedni i drudzy, choć w innych czasach, wzrastali i bawili się na tych samych podwórkach, tymi samymi ulicami spieszyli do szkoły, w podobny sposób zarabiali na codzienny chleb, martwili się takimi samymi zmianami pogody i powodziami nacierającymi z tego samego Zalewu Szczecińskiego. Ileż w tych zdjęciach emocji, życia i wspomnień!
Dla nas, współtwórców książki, poszukiwanie i opracowywanie tych zdjęć, cierpliwe wypełnianie luk w przekazach i pamięci, porównywanie map, sprawdzanie szczegółów stało się osobistą przygodą z Nowym Warpnem i jego historią, odkrywaniem jego tajemnic, specyfiki i źródeł niepowtarzalnego uroku. Za udostępnienie tych prywatnych fotografii, które tak bardzo wzbogaciły książkę, a mamy taką nadzieję, że złożona z nich wystawa również wzbogaca Nowe Warpno, za pomoc w korygowaniu błędów i cierpliwe zmaganie się z naszą wiecznie niezaspokojoną ciekawością, za tę naszą przygodę z Nowym Warpnem – obecnym i byłym mieszkańcom miasta serdecznie dziękujemy!
Zapewne nie udało nam się uniknąć błędów, pomyłek i niezręczności. Z pewnością historię Nowego Warpna można i trzeba nadal spisywać, uzupełniać i wzbogacać niewymienionymi w tej książce faktami, nieprzytoczonymi wspomnieniami, niepublikowanymi lub jeszcze nieznanymi dokumentami i fotografiami. Tę pracę trzeba będzie zatem kontynuować przy następnych, poszerzonych i poprawionych jej wydaniach.

 

Andrzej Łazowski

 

---

 

I. NAD WIELKĄ WODĄ
1. Książęta z puszczy 
2. Jezioro zakonników 
II. NA DWÓCH BRZEGACH JEZIORA
1. Spór o pierwszeństwo 

2. Kościół jak latarnia morska 
III. NA KRAŃCACH KRÓLESTWA SZWECJI
1. We władzy namiestnika 
2. Miasto-forteca
3. Zmiany nad zalewem 
IV. PORT RYBACKI
1. Pruska zwierzchność 
2. Port i stocznie 
V. MARZENIA O KURORCIE
1. Koleją w przyszłość 
2. Turystyczna atrakcja 
3. Odkrycia artystów 
VI. NA ZIEMI NIEZNANEJ
1. „Tu można przyjechać...” 
2. Wojna rybna 
3. Zalew graniczny 
VII. NAD ZALEWEM W EUROPIE
1. Wolna strefa celna 
2. Nadzieja na przyszłość 
Stacja historii 

---